آب انبار زنانه بازار قزوین، تنها یک مخزن ذخیره آب نیست. این بنا یادگاری از دورانی است که معماری، نیازهای اجتماعی و جایگاه زنان را در هم می آمیخت. در دل بازار پر رفت وآمد قزوین، جایی نزدیک مسجد النبی، سازه ای خنک و پنهان زیر زمین شکل گرفته که روزگاری پناهگاه و قرارگاه زنان […]
آب انبار زنانه بازار قزوین، تنها یک مخزن ذخیره آب نیست. این بنا یادگاری از دورانی است که معماری، نیازهای اجتماعی و جایگاه زنان را در هم می آمیخت. در دل بازار پر رفت وآمد قزوین، جایی نزدیک مسجد النبی، سازه ای خنک و پنهان زیر زمین شکل گرفته که روزگاری پناهگاه و قرارگاه زنان شهر بوده است. این آب انبار، با نام زنانه اش، از معدود بناهای تاریخی ایران است که مستقیماً به زنان اختصاص داشته و همین ویژگی، آن را به روایتی کمتر شنیده شده از زندگی روزمره در ایران قدیم در اخبار روز ایران تبدیل می کند.
قزوین، شهری که با آب انبارها نفس می کشید
قزوین را به درستی «شهر آب انبارها» می نامند. موقعیت جغرافیایی این شهر و کمبود آب در دوره های گذشته، مردم را ناچار کرد تا برای ذخیره سازی آب، دست به ساخت سازه هایی بزنند که امروز خود به اثر تاریخی تبدیل شده اند. بیش از صد بنای آبی در این شهر ساخته و وقف شد تا تشنگی شهر در ماه های گرم سال فرو بنشیند. آب انبار زنانه بازار یکی از شاخص ترینِ این بناهاست که در ضلع غربی مسجد النبی قرار گرفته و روزگاری بزرگترین آب انبار بازار قزوین محسوب می شده است.
آب انبار؛ شاهکار معماری در دل کویر
پیش از ورود به جزئیات این بنای خاص، بهتر است بدانیم آب انبارها چگونه کار می کردند. این سازه ها در زیر زمین ساخته می شدند تا آب در تابستان های سوزان خنک بماند. مخزن از آب باران، جویبارهای فصلی یا قنات ها پر می شد و مردم در فصل های کم آبی از آن استفاده می کردند. معماران ایرانی برای عایق بندی و تصفیه آب، اصول مهندسی دقیقی را به کار می بردند تا آب ماه ها سالم بماند. آب انبار تنها یک تاسیسات آبی نبود؛ هسته ای بود که حیات را در سکونت گاه های کویری ممکن می ساخت.
تاریخچه و بانی آب انبار زنانه بازار
آب انبار زنانه بازار در دوره قاجار ساخته شده است. بانی آن مرحوم حاج ملا عبدالوهاب قزوینی، از علمای نامدار و معاصر فتحعلی شاه قاجار بوده است. این بنا در کنار مسجد النبی (مسجد سلطانی) بنا شده و ورودی آن از سمت بازار مسگرها قرار دارد. نام «زنانه» به روشنی کارکرد آن را مشخص می کند: این آب انبار برای استفاده زنان شهر ساخته شده بود. در دوره قاجار، آب انبارهای محلی فقط محل برداشتن آب نبودند. این مکان ها کارکرد اجتماعی داشتند و حتی محلی برای گفتگوی مراجعان و فراهم آمدن مقدمات برخی ازدواج ها بودند. آب انبار زنانه، فضایی امن و اختصاصی برای زنان فراهم می کرد تا بدون دغدغه به امور روزمره خود بپردازند.
ویژگی های معماری و ساختار بنای زنانه
برای رسیدن به مخزن آب، باید ۴۳ پله را به سمت پایین طی کرد. این پایین رفتن، فقط یک مسیر فیزیکی نیست؛ حرکتی است از گرمای بازار به خنکای زمین. مخزن آب انبار به شکل مستطیل ساخته شده و گنجایش آن ۲۳۵۰ متر مکعب آب است. چهار ستون عظیم در میانه مخزن، سقفی متشکل از ده گنبد کوتاه را نگه می دارند. پنج بادگیر مرتفع نیز در پشت دیوارهای بازار و مسجد پنهان شده اند تا هوا را به درون بکشند و آب را خنک نگه دارند.
نکته جالب توجه، سادگی این بناست. آب انبار زنانه فاقد تزیینات چشمگیر است و زیبایی آن بیشتر در سردر ورودی و ساختار کارآمدش نهفته است. سردر اصلی در طول سال ها از میان رفته و بعدها سردری کوچک و ساده برای آن بازسازی شده است. مصالح به کار رفته در بنا بومی هستند و جرزهای آن از شفته آهک با روکش ساروج ساخته شده اند. پلکانی باریک نیز از مخزن به شبستان شمال غربی مسجد راه داشته که تنها میرآب از آن استفاده می کرده است. این جزئیات نشان می دهد که حتی در سادگی، دقت و کارکردگرایی معماری ایرانی حضوری پررنگ داشته است.
کارکرد اجتماعی؛ فراتر از ذخیره آب
آب انبار زنانه بازار را نمی توان تنها با متر و ابعادش سنجید. این بنا در بافت اجتماعی قزوین قدیم، نقشی فراتر از یک مخزن داشت. زنان در رفت وآمد به بازار و مسجد، از این فضا به عنوان نقطه ای برای تجمع و گفتگو استفاده می کردند. در واقع، آب انبار زنانه یک «فضای زنانه» در دل بافت مردانه بازار بود. این کارکرد، اهمیت اجتماعی بنا را دوچندان می کند. امروزه که از این آب انبار تنها سازه ای تاریخی باقی مانده، همین لایه معنایی است که آن را از سایر آب انبارهای شهر متمایز می سازد.
ثبت ملی و وضعیت امروز بنا
آب انبار زنانه بازار در پنجم دی ماه سال ۱۳۷۸ با شماره ۲۵۶۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این ثبت، گامی برای حفاظت از بنایی بود که سال ها در سایه قرار داشت. در سال های اخیر نیز مرمت هایی روی چند آب انبار تاریخی قزوین از جمله این بنا انجام شده است. با این حال، آب انبار زنانه به دلیل قرار گرفتن در بافت شلوغ بازار و پنهان بودن بخش زیادی از سازه اش، کمتر از سایر بناهای شاخص قزوین دیده شده است. معرفی این اثر به گردشگران و علاقه مندان به تاریخ، می تواند به حفظ و احیای آن کمک کند.
نتیجه گیری
آب انبار زنانه بازار قزوین، نقطه تلاقی معماری کویری، تاریخ اجتماعی و جایگاه زنان در ایران دوره قاجار است. این بنا با ۴۳ پله، مخزن ۲۳۵۰ متر مکعبی و پنج بادگیر پنهانش، نشان می دهد که ایرانیان چگونه با کمترین امکانات، پایدارترین سازه ها را برای زندگی می ساختند. اما ارزش اصلی آن در نامش نهفته است: نامی که یادآور فضایی اختصاصی برای زنان در دل بازار است. شناختن این آب انبار، شناختن بخشی از تاریخ روزمره زنانی است که قرن ها پیش در همین شهر زندگی می کردند.
پرسش های متداول
آب انبار زنانه بازار کجا قرار دارد؟
در ضلع غربی مسجد النبی قزوین، با ورودی از سمت بازار مسگرها.
چرا به آن «زنانه» می گویند؟
زیرا در دوره قاجار مخصوص استفاده زنان شهر ساخته شده بود و فضایی امن برای آنان فراهم می کرد.
آب انبار زنانه چه ویژگی معماری شاخصی دارد؟
مخزن مستطیلی با گنجایش ۲۳۵۰ متر مکعب، ۴۳ پله، ده گنبد کوتاه و پنج بادگیر پنهان در پشت دیوارهای بازار.
