حمام یان یان یکی از زیباترین و ارزشمندترین جاذبه های تاریخی استان زنجان است که در دل شهر خرمدره جای گرفته است. این حمام که از دوره قاجار به یادگار مانده، امروزه پس از سال ها متروکه ماندن، با مرمت و بازسازی کامل، به یکی از مقاصد محبوب گردشگران تبدیل شده است. در این مطلب […]
حمام یان یان یکی از زیباترین و ارزشمندترین جاذبه های تاریخی استان زنجان است که در دل شهر خرمدره جای گرفته است. این حمام که از دوره قاجار به یادگار مانده، امروزه پس از سال ها متروکه ماندن، با مرمت و بازسازی کامل، به یکی از مقاصد محبوب گردشگران تبدیل شده است. در این مطلب از اخبار روز ایران با تاریخچه، معماری و کاربرد امروزی این بنای تاریخی آشنا می شویم.
معرفی حمام یان یان زنجان
حمام تاریخی یان یان زنجان در بخش مرکزی شهر خرمدره و در میان بافت سنتی این شهر قرار دارد. این بنا در حاشیه رودخانه کبیر و در ضلع غربی خیابان سردار جنگل واقع شده است. وسعت این حمام حدود ۲۱۰ متر مربع است و با الهام از سبک معماری حمام های دوره صفوی، اما در ابعادی کوچک تر ساخته شده است.
بر اساس شواهد تاریخی، ساخت این بنا به اواخر دوره قاجار بازمی گردد. مردم محلی می گویند که این حمام تا حدود ۲۵ سال پیش نیز مورد استفاده بوده است، اما به مرور زمان با ساخت خانه های جدید و ایجاد حمام های خصوصی، رو به فراموشی رفت.
ثبت ملی حمام یان یان
حمام یان یان پس از سه سال پیگیری مستمر، در تاریخ ۱۵ بهمن سال ۱۳۹۸ با شماره ثبت ۳۲۹۳۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. فرماندار خرمدره در این باره اعلام کرد که این رویداد ارزشمند فرهنگی و اجتماعی برای مردم شهرستان خرمدره محسوب می شود.
ثبت ملی این اثر، گامی مهم در جهت حفظ و نگهداری این بنای تاریخی بوده است. با این اقدام، حمام یان یان به عنوان یکی از میراث های فرهنگی ایران زمین شناخته شد و توجه بیشتری به مرمت و احیای آن معطوف گردید.
حمام در فرهنگ ایرانیان عصر قاجار
استحمام در فرهنگ ایرانیان دوران قاجار، کارکردی فراتر از یک عمل بهداشتی ساده داشت. حمام رفتن فرصتی برای دیدار با دوستان، تبادل اخبار و گفت وگوهای اجتماعی بود. برای زنان نیز حمام یکی از بهانه های مجاز برای خروج از خانه محسوب می شد.
زمان استحمام در آن دوره بسیار طولانی بود و گاهی به دو تا چهار ساعت نیز می رسید. ادوارد اسکات وارینگ، جهانگرد انگلیسی که در دوران قاجار به ایران سفر کرده بود، در سفرنامه خود آورده است که ایرانیان حمام رفتن را نوعی تفریح به حساب می آوردند، نه صرفاً یک عمل بهداشتی.
انواع حمام ها در زمان قاجار
در دوره قاجار، حمام ها بر اساس نوع کاربرد به دو دسته تقسیم می شدند: حمام های عمومی و حمام های خصوصی یا خانگی. حمام های عمومی ساختمانی مجزا از منازل مسکونی داشتند و مردم برای استفاده از آن ها باید مبلغی پرداخت می کردند. در مقابل، حمام های خصوصی تنها در املاک اعیان و اشراف ساخته می شد.
جالب است بدانید که در آن دوره، حمام ها به صورت مجزا برای زنان و مردان ساخته نمی شد. بلکه حمام ها در ساعاتی از روز به آقایان و در ساعاتی دیگر به بانوان اختصاص داشت. حمام یان یان نیز به عنوان یک حمام عمومی، این ویژگی را داشت و زنان و مردان مسلمان در زمان های متفاوت از آن استفاده می کردند.
نامگذاری حمام یان یان
در مورد دلیل نامگذاری این حمام، روایت های مختلفی وجود دارد. بر اساس یکی از این روایت ها، «یان یان» در زبان ترکی، فعل امر از مصدر «یانماق» به معنای سوختن است. برخی معتقدند که این نام به کارکرد و عملکرد بنا اشاره دارد؛ چرا که این حمام در تمام طول سال آبگرم و گرمای زیادی داشته است.
روایت دیگری نیز وجود دارد که می گوید «یان» به معنی به پهلو حرکت کردن است. با توجه به اینکه خیابان منتهی به حمام در گذشته عریض و باریک بوده، مردم برای رسیدن به آن مجبور بوده اند به یک سمت حرکت کنند و همین امر باعث شده است که نام حمام به «یان یان» مشهور شود.
تاریخچه حمام یان یان زنجان
همانطور که اشاره شد، حمام یان یان زنجان بازمانده دوره قاجار است و تاریخ ساخت آن به اواخر این دوره بازمی گردد. این حمام تا حدود ۲۵ سال پیش فعال بوده و مردم محلی از آن استفاده می کرده اند. با گسترش شهر خرمدره و ساخت خانه های جدید، کمکم این حمام به فراموشی سپرده شد و سال ها متروکه باقی ماند.
خوشبختانه در سال های اخیر، با پیگیری های مسئولان میراث فرهنگی و ثبت این اثر در فهرست آثار ملی، عملیات مرمت و بازسازی آن آغاز شد. امروزه این حمام تاریخی با کاربری جدید، بار دیگر به زندگی بازگشته است.
بخش های مختلف حمام یان یان زنجان
حمام یان یان زنجان با الهام از سبک معماری حمام های دوره صفوی، اما در ابعادی کوچک تر ساخته شده است. این بنا شامل فضاهای متنوعی است که هر یک کاربرد خاصی داشته اند. از جمله این فضاها می توان به هشتی ورودی، پاشویه خانه، گرماخانه، نظافتخانه، خزینه های آب سرد و آب گرم و گلخن اشاره کرد.
نزدیکی این حمام به رودخانه کبیر، احتمالاً به منظور سهولت در دفع فاضلاب و همچنین استفاده از آب رودخانه برای استحمام بوده است. این موقعیت مکانی هوشمندانه، نشان دهنده دانش معماران سنتی در انتخاب مکان مناسب برای ساخت بناهای عمومی است.
نتیجه گیری
حمام یان یان زنجان این یادگار ارزشمند دوره قاجار در دل شهر خرمدره، پس از سال ها فراموشی، امروزه با ثبت در فهرست آثار ملی و مرمت اساسی، بار دیگر به عنوان یکی از جاذبه های گردشگری استان زنجان شناخته می شود. این بنا نه تنها از نظر معماری و تاریخی حائز اهمیت است، بلکه به عنوان یک سفره خانه سنتی، فضایی منحصربه فرد برای تجربه فرهنگ و تاریخ ایران زمین فراهم کرده است. بازدید از این حمام تاریخی، سفری به دل تاریخ و فرهنگی غنی است که نباید از دست داد.
سوالات متداول
آدرس دقیق حمام یان یان کجاست؟
حمام تاریخی یان یان در استان زنجان، شهرستان خرمدره، خیابان سردار جنگل، حاشیه رودخانه کبیر واقع شده است.
حمام یان یان زنجان در چه تاریخی ثبت ملی شده است؟
این اثر تاریخی در تاریخ ۱۵ بهمن سال ۱۳۹۸ با شماره ثبت ۳۲۹۳۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
امروزه کاربری حمام یان یان چیست؟
حمام یان یان پس از مرمت و بازسازی، به سفره خانه سنتی تبدیل شده است و گردشگران می توانند از فضای تاریخی آن دیدن کرده و از خدمات آن بهره مند شوند.
